બ્રહ્મપુત્રા નદી પર ચીનનું મેગા ડેમ: ભારતમાં ચિંતાનું કારણ.

ચીન દ્વારા તિબેટમાં બ્રહ્મપુત્રા નદી (જેને તિબેટમાં યારલુંગ ઝાંગબો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) પર વિશ્વના સૌથી મોટા હાઇડ્રોપાવર ડેમનું નિર્માણ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે, જે ભારત અને બાંગ્લાદેશમાં ગંભીર ચિંતાઓ ઉભી કરી રહ્યું છે. આ $167 અબજનો પ્રોજેક્ટ, જે મેડોગ કાઉન્ટીના ગ્રેટ બેન્ડ વિસ્તારમાં બનાવવામાં આવી રહ્યો છે, તે ચીનના થ્રી ગોર્જેસ ડેમને પણ વામણો કરશે, જે હાલમાં વિશ્વનો સૌથી મોટો ડેમ છે. આ પ્રોજેક્ટ 60,000 મેગાવોટ વીજળી ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને 300 અબજ કિલોવોટ-કલાક વીજળી દર વર્ષે ઉત્પન્ન કરી શકે છે, જે 30 કરોડથી વધુ લોકોની વીજળીની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે છે.


પ્રોજેક્ટની વિગતો
આ ડેમ તિબેટના નીંગચી શહેર નજીક, યારલુંગ ઝાંગબો નદીના નીચલા ભાગમાં બનાવવામાં આવી રહ્યો છે, જ્યાં નદી 2,000 મીટરના ઊંચાઈના ઢોળાવમાંથી 50 કિલોમીટરના અંતરમાં પસાર થાય છે. આ સ્થાન, જેને ગ્રેટ બેન્ડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે હાઇડ્રોપાવર ઉત્પાદન માટે આદર્શ છે, કારણ કે નદી અહીં ઊંચાઈથી નીચે તરફ ઝડપથી વહે છે. ચીનની સરકારી ન્યૂઝ એજન્સી શિન્હુઆ અનુસાર, આ પ્રોજેક્ટમાં પાંચ કાસ્કેડ હાઇડ્રોપાવર સ્ટેશનોનો સમાવેશ થાય છે, અને તેનો ખર્ચ 1.2 ટ્રિલિયન યુઆન (આશરે $167 અબજ) હશે. આ પ્રોજેક્ટ ચીનના 14મા પંચવર્ષીય પ્લાન (2021-2025)નો ભાગ છે અને તેનું નિર્માણ 2030ના દાયકાની શરૂઆતમાં પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે.



ભારતની ચિંતાઓ
ભારત માટે આ પ્રોજેક્ટ ઘણા કારણોસર ચિંતાનો વિષય છે. બ્રહ્મપુત્રા નદી ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો, ખાસ કરીને અરુણાચલ પ્રદેશ અને આસામ, તેમજ બાંગ્લાદેશ માટે જીવનરેખા છે. આ નદી ખેતી, માછીમારી અને પાણીના પુરવઠા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ચીનના ડેમથી નદીના પ્રવાહ પર નિયંત્રણ મળશે, જેનાથી ભારતમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા પર અસર પડી શકે છે. ખાસ કરીને, ચીન આ ડેમનો ઉપયોગ ભૌગોલિક રાજકીય તણાવના સમયે "વોટર બોમ્બ" તરીકે કરી શકે છે, એટલે કે મોટા પ્રમાણમાં પાણી છોડીને ભારતના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પૂરનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે.


અરુણાચલ પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી પેમા ખાંડુએ આ ડેમને "ટાઈમ બોમ્બ" ગણાવીને ચેતવણી આપી છે કે તેનાથી સ્થાનિક આદિ જનજાતિ અને અન્ય સમુદાયોની જમીન, મિલકત અને જીવનને નુકસાન થઈ શકે છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે આ ડેમથી સિઆંગ અને બ્રહ્મપુત્રા નદીનો પ્રવાહ 80% સુધી ઘટી શકે છે, જે ખેતી અને આજીવિકા માટે ગંભીર ખતરો બની શકે છે.


પર્યાવરણીય અને ભૂકંપના જોખમો
આ ડેમ હિમાલયના એક અત્યંત નાજુક પર્યાવરણીય અને ભૂકંપ-સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં બનાવવામાં આવી રહ્યો છે. તિબેટનું પઠાર, જેને "વિશ્વની છત" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે ટેક્ટોનિક પ્લેટની સીમા પર આવેલું છે, જ્યાં ભૂકંપનું જોખમ ઊંચું છે. 2025ની શરૂઆતમાં તિબેટમાં આવેલા ભૂકંપે 126 લોકોના મોત નોંધાવ્યા હતા, જે આ વિસ્તારની નાજુકતા દર્શાવે છે.


આ ઉપરાંત, આ ડેમથી નદીના કુદરતી પ્રવાહમાં ફેરફાર થઈ શકે છે, જેનાથી ભારત અને બાંગ્લાદેશમાં ખેતી માટે જરૂરી ગાળનો પ્રવાહ ઘટી શકે છે. આ ગાળ ખેતીની જમીનોને ફળદ્રુપ બનાવે છે, અને તેની ઉણપથી આસામ અને બાંગ્લાદેશના કૃષિ ક્ષેત્રને નુકસાન થઈ શકે છે.


ભારતનો પ્રતિસાદ
ભારતે ચીનના આ પ્રોજેક્ટના જવાબમાં અરુણાચલ પ્રદેશમાં સિઆંગ નદી પર 11,200 મેગાવોટનો સિઆંગ ઉપરનો મલ્ટીપર્પઝ પ્રોજેક્ટ (SUMP) શરૂ કરવાની યોજના જાહેર કરી છે. આ ડેમ 9.2 અબજ ઘનમીટર પાણીનો સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જે ચીન દ્વારા પાણીના અચાનક છોડવાથી થતા પૂરના જોખમને ઘટાડવા માટે બફર તરીકે કામ કરશે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટને સ્થાનિક આદિ જનજાતિનો વિરોધ સામનો કરવો પડી રહ્યો છે, જેઓ વિસ્થાપન અને પર્યાવરણીય નુકસાનની ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.


ભારત અને ચીન વચ્ચે 2006માં સ્થાપિત એક્સપર્ટ લેવલ મિકેનિઝમ (ELM) હેઠળ બ્રહ્મપુત્રા અને સતલુજ નદીઓના પૂર સમયના હાઇડ્રોલોજિકલ ડેટા શેર કરવામાં આવે છે. જોકે, 2017ના ડોકલામ સ્ટેન્ડઓફ દરમિયાન ચીને આ ડેટા શેરિંગ બંધ કરી દીધું હતું, જેનાથી આસામમાં પૂરને કારણે નોંધપાત્ર નુકસાન થયું હતું.


ચીનનો દાવો
ચીનનું કહેવું છે કે આ ડેમ "રન-ઓફ-ધ-રિવર" પ્રોજેક્ટ છે, જે નદીના કુદરતી પ્રવાહને અટકાવશે નહીં અને નીચલા વિસ્તારોમાં કોઈ નકારાત્મક અસર કરશે નહીં. ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા માઓ નિંગે જણાવ્યું હતું કે આ પ્રોજેક્ટનો અભ્યાસ દાયકાઓથી કરવામાં આવ્યો છે અને તેમાં સલામતી અને પર્યાવરણીય સુરક્ષાના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.


ભૌગોલિક રાજકીય અસરો
આ ડેમ માત્ર એક ઊર્જા પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ તે દક્ષિણ એશિયાના ભૌગોલિક રાજકીય ગતિશીલતાને બદલી શકે છે. ચીનની આ પહેલ ભારત અને બાંગ્લાદેશને પાણીની સુરક્ષા અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા માટે ચીન પર નિર્ભર બનાવી શકે છે. ભારતે આ મુદ્દે ચીન સાથે સતત રાજદ્વારી વાતચીત જાળવી રાખી છે, પરંતુ ચીનની એકતરફી નિર્ણય લેવાની નીતિ અને પાણી-વહેંચણીના કોઈ કાયદેસર કરારનો અભાવ આ મુદ્દાને જટિલ બનાવે છે.



નિષ્કર્ષ
ચીનનો બ્રહ્મપુત્રા નદી પરનો મેગા ડેમ પ્રોજેક્ટ એક તરફ ચીનની ઇજનેરી ક્ષમતા અને નવીનીકરણીય ઊર્જા તરફના પ્રયાસોને દર્શાવે છે, પરંતુ બીજી તરફ તે ભારત અને બાંગ્લાદેશ માટે પાણીની સુરક્ષા, પર્યાવરણીય સ્થિરતા અને ભૌગોલિક રાજનીતિના મોરચે ગંભીર પડકારો ઉભા કરે છે. ભારતે આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે રાજદ્વારી, તકનીકી અને પ્રાદેશિક સહયોગના માધ્યમથી વ્યૂહરચના ઘડવાની જરૂર છે. આ ઉપરાંત, બંને દેશો વચ્ચે પારદર્શક ડેટા-શેરિંગ અને પાણી-વહેંચણીના કરારોની જરૂરિયાત વધુ સ્પષ્ટ થઈ રહી છે, જેથી આ પ્રોજેક્ટની નકારાત્મક અસરોને ઘટાડી શકાય.