ભારતીય અવકાશયાત્રી ગ્રૂપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લાનું ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનથી સુરક્ષિત પાછા આવ્યા.

ભારતીય અવકાશયાત્રી ગ્રુપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લા આજે, 15 જુલાઈ 2025ના રોજ, આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન (આઈએસએસ) પર 18 દિવસના ઐતિહાસિક પ્રવાસ બાદ સ્પેસએક્સના ડ્રેગન અવકાશયાન “ગ્રેસ”માં કેલિફોર્નિયાના દરિયાકાંઠે સુરક્ષિત રીતે પરત ફર્યા છે. આ એક્સિયમ-4 (એક્સ-4) મિશન, જે નાસા, ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ઇસરો), યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ઇએસએ) અને સ્પેસએક્સના સહયોગથી ચલાવવામાં આવ્યું હતું, તે ભારતના અવકાશ સંશોધન ક્ષેત્રે એક મહત્ત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન છે. શુભાંશુ શુક્લા રાકેશ શર્માના 1984ના સોવિયેત સોયુઝ મિશન બાદ અવકાશમાં પહોંચનાર બીજા ભારતીય અવકાશયાત્રી અને આઈએસએસની મુલાકાત લેનાર પ્રથમ ભારતીય બન્યા છે.

મિશનની શરૂઆત અને તૈયારી

શુભાંશુ શુક્લા, જે ભારતીય વાયુસેનાના ગ્રુપ કેપ્ટન અને ટેસ્ટ પાઇલટ છે, તેમણે એક્સ-4 મિશનના પાઇલટ તરીકે સેવા આપી હતી. આ મિશન 25 જૂન 2025ના રોજ નાસાના કેનેડી સ્પેસ સેન્ટર, ફ્લોરિડાથી સ્પેસએક્સના ફાલ્કન 9 રોકેટ પર ડ્રેગન અવકાશયાન દ્વારા લોન્ચ થયું હતું. આ મિશનમાં શુક્લા સાથે અનુભવી નાસા અવકાશયાત્રી પેગી વ્હિટસન (કમાન્ડર), પોલેન્ડના સ્લાવોસ્ઝ ઉઝનાન્સકી-વિસ્નીવસ્કી અને હંગેરીના ટિબોર કાપુએ સહભાગીઓ હતા. શુક્લાએ રશિયાના યુરી ગાગરીન કોસ્મોનોટ ટ્રેનિંગ સેન્ટરમાં 2020માં પ્રાથમિક તાલીમ અને બેંગલુરુમાં ઇસરોની એસ્ટ્રોનોટ ટ્રેનિંગ ફેસિલિટીમાં વધુ તાલીમ લીધી હતી.

આઈએસએસ પરની પ્રવૃત્તિઓ

શુક્લાએ આઈએસએસ પર 18 દિવસ દરમિયાન 60થી વધુ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોમાં ભાગ લીધો, જેમાંથી સાત ભારતીય સંસ્થાઓ દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલા હતા. આ પ્રયોગોમાં સ્પેસ માઇક્રોએલ્ગીનો અભ્યાસ, જે ભવિષ્યના અવકાશ મિશનો માટે ખોરાક, ઓક્સિજન અને બાયોફ્યુઅલના સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગી થઈ શકે છે, અને 'સ્પ્રાઉટ્સ પ્રોજેક્ટ'નો સમાવેશ થાય છે, જેમાં અવકાશમાં બીજના અંકુરણ અને છોડના વિકાસની અસરોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો. આ ઉપરાંત, શુક્લાએ માઇક્રોગ્રેવિટીમાં શારીરિક અને રાસાયણિક ફેરફારોના પ્રદર્શનો રેકોર્ડ કર્યા અને ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ સાથે હેમ રેડિયો દ્વારા વાતચીત કરી, જેમાં તેમણે અવકાશમાં શારીરિક તંદુરસ્તીના મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો.

ભારત માટે ગૌરવની ક્ષણ

આ મિશન ભારતના અવકાશ સંશોધન ક્ષેત્રે એક મોટી સફળતા છે. શુક્લાના આઈએસએસ પરના અનુભવો ભારતના આગામી ગગનયાન મિશન (2027) માટે મૂલ્યવાન આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરશે, જે ભારતનું પ્રથમ સ્વદેશી માનવ અવકાશ મિશન હશે. ઇસરોએ આ મિશન માટે લગભગ 550 કરોડ રૂપિયા (65 મિલિયન ડોલર) ખર્ચ્યા હતા, જેને ઇસરો અને એક્સિયમ સ્પેસના અધિકારીઓએ તાલીમ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગના લાભોને કારણે યોગ્ય ગણાવ્યું છે.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ શુક્લાના પરત ફરવા પર રાષ્ટ્ર વતી તેમનું સ્વાગત કર્યું અને એક્સ પર પોસ્ટ કરીને જણાવ્યું, “હું ગ્રુપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લાને તેમના ઐતિહાસિક અવકાશ મિશનથી પરત ફરવા પર રાષ્ટ્ર વતી સ્વાગત કરું છું. આઈએસએસની મુલાકાત લેનાર પ્રથમ ભારતીય અવકાશયાત્રી તરીકે, તેમણે પોતાની સમર્પણ, હિંમત અને પાયોનિયરિંગ ભાવનાથી એક અબજ સપનાઓને પ્રેરણા આપી છે.”

અવકાશમાં અનોખો અનુભવ

શુક્લાએ આઈએસએસના કપોલા મોડ્યુલમાંથી ધરતીનું અવલોકન કરતાં કહ્યું, “ભારત હજુ પણ આખી દુનિયા કરતાં વધુ સુંદર લાગે છે.” તેમણે માઇક્રોગ્રેવિટીમાં હેરકટનો અનુભવ પણ શેર કર્યો, જેમાં સાથી અવકાશયાત્રી નિકોલ એયર્સે તેમના વાળ કાપ્યા હતા. આ ઉપરાંત, તેમણે અવકાશમાં રોજિંદા જીવનની પડકારો, જેમ કે પાણી વિના સ્વચ્છતા જાળવવા માટે વેટ વાઇપ્સ અને ડ્રાય વાઇપ્સનો ઉપયોગ, વિશે પણ વાત કરી.

ભારતના અવકાશ સપનાઓ

શુક્લાનું આ મિશન ભારતની મહત્ત્વાકાંક્ષી અવકાશ યોજનાઓ, જેમ કે 2035 સુધીમાં અવકાશ સ્ટેશન સ્થાપવું અને 2040 સુધીમાં ચંદ્ર પર અવકાશયાત્રી મોકલવું, માટે એક મજબૂત પાયો નાખે છે. તેમની સફળતાએ ભારતના 1.4 અબજ લોકોના હૃદયમાં ગર્વ અને પ્રેરણાની લાગણી જગાડી છે. શુક્લાએ પોતાના એક નિવેદનમાં જણાવ્યું, “હું માત્ર સાધનો અને ઉપકરણો જ નહીં, પરંતુ એક અબજ હૃદયોની આશાઓ અને સપનાઓ લઈને અવકાશમાં ગયો છું.”

આ મિશન ભારતની યુવા પેઢીને વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં કારકિર્દી બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરશે અને ભારતના અવકાશ સંશોધનના ભવિષ્યને વધુ ઉજ્જવળ બનાવશે.